EN (ISO 639-1)

Англійская мова — германская мова заходнегерманскай групы.

Распаўсюджанне: Вялікабрытанія, ЗША, Аўстралія, Канада, Новая Зеландыя, шэраг іншых краін усіх частак свету. Колькасць носьбітаў у свеце: 309,4 млн.ч. і 508 млн.ч. з улікам англійскай як другой роднай мовы (1999); у т.л., 55 млн.ч. у Вялікабрытаніі (1984)^[1].

Адна з афіцыйных і рабочых моў ААН. Статус афіцыйнай або нацыянальнай мовы: Вялікабрытанія, ЗША, Канада, Аўстралія, Новая Зеландыя, Ірландыя, Індыя, 15 краін Афрыкі (1990^[2]).

Англійская мова паходзіць ад мовы германскіх плямён (фрызаў, англаў, саксаў ды ютаў), якія перасяліліся ў Брытанію ў 5 стагоддзі. З іх дыялектаў утварылася стараанглійская мова. Пасля нармандскага заваявання ў 1066 годзе ў стараанглійскую мову перайшло шмат францускіх слоў. У выніку гэтага, а таксама знікнення часткі інфлексій, зяўляецца сярэднеанглійская мова. Следам за тым адбыліся значныя змены ў вымаўленні, якія прывялі да ўзнікнення (каля 1500 году) сучаснай англійскай мовы. На дадзены час існуе вялікая колькасць рэгіянальных дыялектаў англійскай мовы (брытанская англійская, шатландская англійская, амерыканская англійская, індыйская англійская і гэтак далей).

У сувязі з засваеннем вялікай колькасці слоў са шматлікіх іншых моў на працягу ўсёй сваёй гісторыі, сучасная англійская мова змяшчае шырокі слоўнікавы запас, са складаным і нерэгулярным правапісам, асабліва ў дачыненні да галосных. Сучасная англійская асімілюе ня толькі словы з іншых еўрапейскіх моў, але й моў з усяго свету. Оксфардскі слоўнік англійскай мовы налічвае больш за 250 тысяч розных слоў, ня лічачы шматлікіх тэхнічных, навуковых і слэнгавых паняццяў^[3][4].

Алфавіт |

Алфавіт англійскай мовы заснаваны на лацінскім і складаецца з 26 літар, з іх 6 галосных і 20 зычных.

• Галосныя: A, E, I, O, U, Y


• Зычныя: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z

Пісьмовасць |

Пісьменнасць існуе з 7—8 ст., пачаткова, да хрысціянізацыі (пачатай з 6 ст.), на аснове старажытнагерманскай рунічнай графікі, потым на аснове лацінскай графікі. Рунічны алфавіт (”Футарк”) уключаў 26 літар. Першы помнік: рунічны надпіс на Фрэнксавым куфэрку (7 ст.). Старажытныя помнікі: «Беавульф» (эпічная паэма, каля 700; захавалася ў пазнейшых спісках), «Англа-саксонская хроніка» (9 ст.), пераклад «Сусветнай гісторыі» Арозія (9 ст., пераклад караля Альфрэда); пераклад «Царкоўнай гісторыі англаў» біскупа Беды Вельмішаноўнага (9 ст.).

Англійская арфаграфія лічыцца адной з самых складаных дзеля вывучэння сярод індаеўрапейскіх моў. Яна адносна дакладна адлюстроўвае англійскую вусную мову эпохі Адраджэння, яна абсалютна не адпавядае сучаснай фанетыцы брытанцаў, амерыканцаў, аўстраліцаў і іншых носьбітаў мовы. Мноства слоў утрымлівае літары, якія не вымаўляюцца пры чытанні, і наадварот, многія гукі, якія вымаўляюцца, не маюць графічных эквівалентаў. Так званыя ”правілы чытання” абмежаваны такой колькасцю выключэнняў, што губляюць усялякі практычны сэнс. Вучні вымушаны вывучаць напісанне і чытанне кожнага новага слова, у сувязі з чым у слоўніках прынята пазначаць транскрыпцыі кожнага слова. Вядомы лінгвіст Макс Мюлер назваў англійскую арфаграфію ”нацыянальным бедствам”.

Дыялекты |

Распаўсюд англійскай мовы^[5]:
     Краіны, дзе англійская мова - афіцыйная або мова большасці насельніцтва      Краіны, дзе англійская мова - адна з афіцыйных, але не мова большасці насельніцтва

Мапа валодання англійская мовай у Еўрасаюзе

У англійская мовы мноства дыялектаў. Іх разнастайнасць у Вялікабрытаніі значна болей вялікая, чым у ЗША, дзе асноўнай літаратурнай нормай да сярэдзіны ХХ ст. з’яўляўся сярэднеатлантычны (Mid-Atlantic) дыялект. З 1950-х гг. галоўную ролю набыў сярэдне-заходні (Mid-Western) дыялект. Сучасныя даследчыкі вылучаюць значную варыятыўнасць англійскай мовы ў сучасным свеце.

Сучасная англійская мова мае вялікую колькасць тэрытарыяльных дыялектаў: у Вялікабрытаніі — шатландскі, група паўночных, цэнтральных (усходне-цэнтральных і заходне-цэнтральных), паўднёвых і паўднёва-заходніх дыялектаў; у ЗША — групы дыялектаў усходне-англійская, сярэдне-атлантычная (цэнтральная), паўднёва-усходняя, сярэдне-заходняя. Дыялектныя адменнасці ў Вялікабрытаніі значна болей выразныя, чым у ЗША, дзе асновай літаратурнай нормы стаў цэнтральны дыялект.

Наяўныя амерыканскі, канадскі і аўстралійскі варыянты літаратурнай нормы адрозніваюцца ад літаратурнай англійскай мовы галоўным чынам вымаўленнем і лексікай.

Англія |

• 
  Кокні (Cockney) — паняцце злучае шэраг гістарычных дыялектаў раёнаў і рамесных цэхаў Лондана


• 
  Скаўз (Scouse) — дыялект жыхароў Ліверпуля
  


• 
  Джорджы — дыялект жыхароў Нартумберлэнда, у прыватнасці, Ньюкасла на Тайне


• West Country


• 
  East England (Усходняя Англія)


• 
  Birmingham (Brummy, Brummie) (Бірмінгем)


• Cheshire (Чэшыр)


• Cornwall (Корнуол)


• Cumberland (Камберлэнд)


• Central Cumberland (Цэнтральны Камберлэнд)


• Devonshire (Дэвоншыр)


• East Devonshire (Усходні Дэвоншыр)


• Dorset (Дорсэт)


• Durham (Дарэм)


• Bolton Lancashire (Болтон у Лэнкэшыр)


• North Lancashire


• Radcliffe Lancashire


• Northumberland (Нартумберлэнд)


• 
  Norfolk (Норфалк)


• Tyneside Northumberland (Тайнсайд Нартумберлэнд)


• Somerset (Самерсэт)


• 
  Sussex (Сасэкс)


• Westmorland (Уэстморлэнд)


• North Wiltshire (Паўночны Ўілтшыр)


• Craven Yorkshire (Ёркшыр)


• North Yorkshire (Паўночны Ёркшыр)


• Sheffield Yorkshire (Шэфілд Ёркшыр)


• West Yorkshire (Заходні Ёркшыр)

Гісторыя |

Продак сучаснай англійская мовы - старажытнаанглійская мова - вылучылася ў дапісьмовы перыяд сваёй гісторыі з асяроддзя германскіх моў, захаваўшы шмат агульнага як у лексіцы, так і ў граматычнай структуры. У ранейшы перыяд старажытныя германцы вылучыліся з індаеўрапейскай культурна-моўнай супольнасці - на глебе апошняй сфарміраваліся як індаіранскія мовы (індаарыйскія, іранская), так і большасць еўрапейскіх (кельцкія, германскія, раманскія, італійскія, балтыйскія і славянскія мовы). У германскіх мовах захаваліся старажытныя пласты агульнай індаеўрапейскай лексікі, але трансфармаваліся паводле законаў Грыма і Вернера. Так індаеўрапейскае паходжанне маюць паняцці роднасці (mother, father, sister, brother, daughter, son) і некаторыя лічэбнікі.

Выдзяляюцца перыяды развіцця: старажытнаанглійскі (7—11 ст.; англаксонская мова), сярэднеанглійскі (12—15 ст.; сярэднеанглійская мова), ранні новаанглійскі (16—17 ст.; ранняя новаанглійская мова), новаанглійскі (з 18 ст.).

Старажытнаанглійскі перыяд

Англійская мова паходзіць ад паўночнаморскіх германскіх дыялектаў^be_enПаўночнага мора, якія былі прынесены на Брытанскія астравы германскімі пасяленцамі з розных частак цяперашніх Нідэрландаў, паўночна-заходняй Германіі і Даніі^[6]. Да таго часу ў Рымскай Брытаніі карэннае насельніцтва, як мяркуецца, гаварыла на агульнабрэтонскай мове^be_en, кельцкай па паходжанню, пры суперстратным уплыве лацінскай мовы, які тлумачыцца 400-гадовым перыядам знаходжання ў складзе Рымскай дзяржавы^[7]. Адным з гэтых прышлых германскіх плямён былі англы^[8], якія, на думку Беды Вялебнага, поўнасцю перасяліліся ў Брытанію^[9]. Назва «Англія» (англ.: England ад Engla land^[10] «зямля англаў») і прыметнік «англійскі» (англ.: English, старажытнаанглійскае Englisc^[11]) утвораны ад назвы гэтага племені, але саксы, юты і некаторыя іншыя германскія народы берагоў Фрысландыі, Ніжняй Саксоніі, Ютландыі і Паўднёвай Швецыі таксама перамясціліся на Брытанскія астравы ў гэтую эпоху^[12][13].

Перасяліўшыся ў Брытанію, англы, саксы і юты ўступілі ў жорсткую барацьбу з мясцовым кельцкім насельніцтвам. Сутыкненне з кельтамі амаль не паўплывала ні на структуру старажытнаанглійскай мовы, ні на яе слоўнік. Не болей за 80 кельцкіх слоў захавалася ў помніках старажытнаанглійскай мовы. Сярод іх:

словы, звязаныя з культам: cromlech — кромлех (пабудовы друідаў), coronach — старажытны шатландскі пахавальны абрад;

словы вайсковага характару: javelin — дзіда, pibroch — вайсковая песня;

назвы жывёл: hog — свіння.

Першапачаткова старажытнаанглійская мова была неаднароднай групай дыялектаў, што адлюстроўвала рознае паходжанне жыхароў тагачаснай Англіі^be_ru^[14].
У старажытнаанглійскі перыяд мовы (гаворкі) старажытнагерманскіх плямён англаў, саксаў і ютаў сфарміравалі 4 тэрытарыяльныя дыялекты: нартумбрыйскі, мерсійскі, уэсекскі, кентскі.

Заняпад паўночных і паўночна-ўсходніх зямель ад скандынаўскіх набегаў і палітычна-эканамічнае ўзмацненне Уэсекскага каралеўства (9—11 ст.) прывялі да таго, што уэсекскі (заходнесаксонскі) дыялект^be_en з часам пачаў пераважаць і стаў асновай для тагачаснай літаратурнай мовы, і іменна на гэтай гаворцы быў напісаны «Беавульф». Большасць помнікаў гэтага перыяду таксама захавалася ва ўэсекскай рэдакцыі. Мовы кельцкіх народаў захаваліся пераважна ў геаграфічных назвах.

У старажытнаанглійскай мове ​​пазней адбыліся змены, звязаныя з дзвюма хвалямі нашэсцяў. Першай хваляй сталі носьбіты паўночнагерманскіх моў, калі Хальфдан Рагнарсан^be_en і Івар Бяскосты^be_ru пачалі заваяванне і каланізацыю паўночнай часткі Брытанскіх астравоў у VIII і IX стагоддзях (гл. Данелаг). Другой хваляй было нашэсце ў краіну ў XI стагоддзі нарманаў, носьбітаў раманскай старанармандскай мовы^be_ru. Старанармандская мова развілася ў англанармандскую^be_ru, а затым у англа-французскую^be_ru, увёўшы ва ўжытак пласт слоў, звязаных з судоваю справай і дзяржаўным кіраваннем.
Гэтыя дзве падзеі прывялі не толькі да пашырэння лексікону скандынаўскімі і нармандскімі словамі, але і да спрашчэння граматыкі стараанглійскай мовы, зрабіўшы яе такім чынам незвычайна адкрытаю для запазычання новых слоў з іншых моў.

Сярэднеанглійскі перыяд

Дадзены этап рахзвіцця англійская мовы ахоплівае перыяд 1066 - 1485 гг. У 1066 г. Англію заваявалі нарманы, якія зрабілі сваю (французскую) мову моваю эліты. Англійская існавала ў якасці народнай, маючы 3 асноўныя дыялектныя зоны — паўночную, цэнтральную, паўднёвую. Таксама на ёй размаўлялі рэшткі англа-саксонскай арыстакратыі. Але буйныя землеўладальнікі, якія належылі да англа-саксонскай большасці, патроху павялічвалі свой уплыў, нарманы ўсё болей асіміляваліся. Сярэднеанглійская мова ўзнікла на базе англа-саксонскай, з французскім уплывам. Творы Джэфры Чосера «Кентэрберыйскія апавяданні^be_ru» і ”Смерць караля Артура” Томаса Мэлары з'яўляецца самымі вядомымі ўзорамі мовы таго часу. Працэс пранікнення французскіх слоў у англійскую мову дасягае вяршыні ў 1250-1400 гг.

Гэты перыяд характарызаваўся значнымі змяненнямі фанетыкі і граматыкі пад уплывам французская мовы. У прыватнасці старафранцузскае паходжанне мае большасць слоў, якое мае дачыненне да кіравання дзяржавай (акрамя германскіх king і queen - ”кароль” і ”каралева” адпаведна).

• reign — караляваць, government — урад, crown — карона, state — дзяржава і г.д.;

большасць дваранскіх тытулаў:

• duke — герцаг,


• peer — пэр;

словы, якія маюць дачыненне да вайсковай справы:

• army — армія, войска,


• peace — мір,


• battle — бітва,


• soldier — салдат,


• general — генерал,


• captain — капітан,


• enemy — вораг;

судовыя паняцці:

• judge — суддзя,


• court — суд,


• crime — злачынства;

царкоўныя паняцці:

• service — набажэнства (царкоўнае),


• parish — прыход.

Цікава, што слова, якія маюць дачэненне да гандлю і прамысловасці - французскага паходжання, а назвы простых рамёстваў - германскага. Прыклад першых: commerce — гандаль, industry — прамысловасць, merchant — купец. Аднак назвы большасці жывёл - германскія, а назвы мяса гэтых жывёл запазачыная з французская мовы, што заўважыў яшчэ Вальтэр Скот у рамане ”Айвенга”:

прыклад першых':

• ox — бык,


• cow — карова,


• calf — цяля,


• sheep — авечка,


• pig — свіння
  

прыклад другіх:

• beef (сучасн. фр. le bœuf) — ялавічына,


• veal (сучасн. фр. le veau) — цяляціна,


• mutton (сучасн. фр. le mouton) — бараніна,


• pork (сучасн. фр. le porc) — свініна
  

і г.д.

Граматычная структура мовы спаткае і далейшыя змены: імянныя і глагольныя канчаткі спачатку змешваюцца, а потым, у канцы гэтага перыяду, амаль цалкам знікаюць. У прыметніках акрамя канчаткаў, што раней утваралі параўнальныя ступені, з’яўляюцца дадатковыя словы more ‘болей’ і most ‘найболей’. У перыяд 1400 - 1483 гг. адбываецца перамога лонданскага дыялекту над іншымі. Лонданскі дыялект узнік на базе сінтэзу паўднёвых і цэнтральных дыялектаў. У фанетыцы адбываецца так званы Вялікі зрух галосных.

У выніку міграцыі часткі брытанцаў на тэрыторыю ірландскага графства Уэксфорд у 1169 г. сфарміравалася мова ёла, якая знікла ў сярэдзіне ХІХ ст.

Новаанглійскі перыяд

У 16—17 ст. складваецца ранняя новаанглійская мова. Перыяд сучаснай англійскай мовы^be_en, да якога адносяцца творы Уільяма Шэкспіра^[15] і Біблія караля Якава, звычайна адлічваюць прыблізна ад 1550. Пасля таго, як Злучанае Каралеўства стала каланіяльнай дзяржавай, англійская мова служыла «лінгва франка» для калоній Брытанскай імперыі. У паслякаланіяльны перыяд некаторыя з новаствораных нацый, у склад якіх уваходзілі носьбіты некалькіх розных аўтахтонных моў^be_ru, выбралі англійскую мову ў якасці лінгва франка, каб пазбегнуць палітычных складанасцей, звязаных з узвышэннем аднае аўтахтоннае мовы над астатнімі. У выніку разрастання Брытанскай імперыі, англійская мова была прынята ў Паўночнай Амерыцы, Індыі, Аўстраліі і многіх іншых рэгіёнах. Працэс распаўсюджвання англійскай мовы ўзмацніўся з ростам ролі ЗША ў міжнародных адносінах у сярэдзіне 20-га ст. На пачатак 21-га стагоддзя, англійская мова з'яўляецца самай шырокаўжывальнай мовай за ўсю гісторыю^[16].

Беларусь |

На лістапад 2011 г. у сярэдніх школах Беларусі англійская мова вывучалася ў якасці замежнай абсалютнай большасцю (76,3%) вучняў^[17].

Гл. таксама |

• Даданы сказ часу і ўмовы англійскай мовы


• Тыпы пытанняў англійскай мовы


• Сінтаксіс англійскай мовы


• Ускосная мова англійскай мовы


• Сістэма форм выражэння часу ў англійскай мове


• Дзеясловы англійскай мовы


• Займеннікі англійскай мовы


• Неасабовыя формы дзеясловаў англійскай мовы


• Артыклі англійскай мовы


• Назоўнікі англійскай мовы


• Прыметнікі англійскай мовы


• Прыслоўі англійскай мовы


• Выклічнікі англійскай мовы


• Злучнікі англійскай мовы


• Прыназоўнікі англійскай мовы


• Памылковыя сябры перакладчыка


• Эбанікс

Зноскі |

Літаратура |

• Швейцер А. Д., Ярцева В. Н. Английский язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — М., 1990. С. 33, 34;


• Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com..

г р п Афіцыйныя мовы ААН англійская · арабская · іспанская · кітайская · руская · французская Глядзіце: Афіцыйны сайт ААН

г р п Афіцыйныя мовы Еўрапейскага Саюза англійская · балгарская · венгерская · іспанская · грэчаская · дацкая · ірландская · італьянская · латышская · літоўская · мальтыйская · нідэрландская · нямецкая · партугальская · польская · румынская · славацкая · славенская · фінская · французская · чэшская · шведская · эстонская

Сучасныя германскія мовы Скандынаўскія мовы Усходнескандынаўскія мовы Дацкая мова · Сканскі дыялект · Шведская мова · Эльўдальскі дыялект Заходнескандынаўскія мовы Ісландская мова · Нарвежская мова (Букмал  · Нюнорск)  · Фарэрская мова Заходнегерманскія мовы Англа-фрызскія мовы Англійская мова · Усходнефрызская мова · Заходнефрызская мова · Паўночнафрызская мова · Шатландская мова Ніжнефранкскія мовы Афрыкаанс · Зеландскі дыялект · Лімбургская мова · Нідэрландская мова · (Заходне)фламандская мова Ніжненямецкая мова /Ніжнесаксонскія дыялекты Велюўскі дыялект · Вестэрквартырскі дыялект · Гронінгенска-паўночнадрэнцкі дыялект · Дрэнцкія дыялекты · Нямецка-плацкі дыялект · Аверэйсельскі дыялект · Твенцка-ахтэрхукскі дыялект Верхненямецкія мовы Сярэдненямецкія дыялекты Верхнесаксонскі дыялект · Вілямоўская мова · Ідыш · Люксембургская мова · Нямецкая мова · Пенсільванска-нямецкі дыялект і інш. Паўднёванямецкія дыялекты Алеманскі дыялект · Баварскі дыялект · Вальзерскі дыялект · Цымбрская мова · Швейцарскі дыялект і інш.